Renesans włoski

W XV wieku Włochy były w rozkwicie. Bogate
tradycje sztuki rzymskiej, rozwój stosunków ze wschodem (od połowy
X I V wieku emigrowało z Bizancjum do Włoch wielu poetów, uczonych,
plastyków i rzemieślników); wzrastająca zamożność kraju; rozwój miast,
popieranie sztuki przez papieży (Juliusza II i Leona X) oraz rody panujące
(Medyceuszów we Florencji, Sforzów w Mediolanie), a przede wszystkim
duża liczba artystów o wielkim talencie, stwarzały jak najbardziej
pomyślne warunki do rozwoju sztuki, do umieszczania jej w centrum
zainteresowań najwybitniejszych jednostek-
W owym czasie rozluźniają się organizacje cechowe, a na ich miejsce
występuje twórczość indywidualna. Powstają zespoły artystów grupujących
się koło wybitnych twórców.
Okres sztuki Odrodzenia trwał we Włoszech przez wieki XV i XVI..
Najważniejszymi jej ośrodkami są:

1. Toskania z Florencją — okres wczesnego Odrodzenia.

2. Lombardia z Mediolanem i Wenecją.

3. Rzym — okres rozkwitu w pierwszej połowie XVI w. i przejściedo
baroku w końcu XVI w.

Architektura

Architektura renesansowa nie tworzy nowej konstrukcji — opiera,
się na konstrukcji zabytków architektury rzymskiej, które na ogół były
nieprzydatne, jako wzory do naśladowania.
Kompozycje nowych gmachów, dostosowanych do potrzeb ówczesnego
życia, musieli artyści tworzyć samodzielnie. Zapożyczają więc ze
sztuki rzymskiej niektóre elementy konstrukcyjne i dekoracyjne, lecz.
posługują się nimi w sposób samodzielny i twórczy.
W XV wieku buduje się jeszcze w Toskanii wiele kościołów — zmienia
się jednak zasadniczo ich charakter. Zamiast tajemniczych wnętrz,
kościołów gotyckich powstają budowle proste, jasne, wytworne. Architekci
wracają do planu bazyliki, krytej płaskim sufitem z kasetonami,
sklepieniem kolebkowym lub rzadziej — półkolistym sklepieniem krzyżowym.
Na przykład kościół St. Lorenzo we Florencji (ryc. 136) ma plan
bazyliki, lecz nawę środkową tworzą gładkie słupy korynckie, na których,
opierają się półkoliste arkady przykryte płaskim sufitem z kasetonami.
Spotyka się również budowle centralne, oparte na planie równoramiennego
krzyża, kryte kopułami (ryc. 137).

Wspaniale kształtują się kopuły. Bywają one dwupołaciowe: dolna,
jest sklepieniem wnętrza, górna — podwyższona — stanowi dach.
Znacznie więcej jednak powstaje budowli świeckich: bogatych domów
mieszczańskich, pałaców, gmachów użyteczności publicznej, w których
na pierwszy plan występują potrzeby reprezentacji, wygody i wdzięku.
Materiał — to cegła lub kamień, złączone zaprawą wapienną. Licuje
się je płytami ciosowymi, nieraz w zupełnie surowym stanie. Ośrodkiem
twórczości wczesnego renesansu jest Florencja, twórcą nowego stylu —
genialny architekt Brunelleschi. Pierwszym jego arcydziełem we Florencji
jest kopuła kościoła Sta Maria del Fiore, kryjąca skrzyżowanie dwóch
naw kościoła gotyckiego i wspaniale z nim zharmonizowana (ryc. 138).

Brunelleschi wybudował we Florencji kilka kościołów w czystym
stylu renesansowym (np. wspomniany już kościół S. Lorenzo we Florencji
oraz różne gmachy świeckie: przytułek dla dzieci z pięknymi podcieniami
opartymi na słupach korynckich (ryc. 139), palazzo Pitti (ryc.
140) i wiele innych.

Zewnętrzny wygląd pałacu Pittich jest prosty i surowy. Jest on cały
wykładany „rustyką" (wielkimi bryłami prawie nieociosanego kamienia).
Trzy wielkie gzymsy dzielą piętra przez całą długość gmachu. Okna
są wysokie, zakończone półkolisto. Dach płaski, prawie niewidoczny.
Podobnie kształtował się wygląd pałaców i większych domów mieszkalnych.
Osnowę planu stanowił dziedziniec kwadratowy lub prostokąt-
ny, ozdobiony na piętrach pełnymi uroku krużgankami. Pośrodku znajdowała
się fontanna lub studnia (np. podwórze pałacu Condich; ryc. 141).
Naokoło dziedzińca ciągnął się szereg sal z kasetonami na sufitach i freskami
na ścianach.

Z biegiem czasu rustykę zaczęto stosować tylko na parterze albo
nie stosowano jej wcale. Fasady nabierały lekkości i wdzięku, rozczłonkowywano
je pilastrami (płaskimi kolumnami) dawano bliźniacze okna,
objęte wspólnym łukiem np. w pałacu Ruccellai, zbudowanym we Florencji
przez architekta Battistę Albertiego (ryc. 142).
Konstrukcja i forma budowli florenckich stanowiły podstawę włoskiej
architektury renesansowej, lecz w każdej dzielnicy Włoch tworzono
swoiste odmiany.
Renesans lombardzki w Mediolanie (pod jego wpływem były Bolonia,
Padwa, Ferrara, Mantua) cechowały nie wygasłe jeszcze wpływy sztuki
gotyckiej. Znikły elementy konstrukcyjne gotyku, lecz pozostało zami-
łowanie do przeładowania (konstrukcyjnego), np. kościół Sta Maria
delie Grazie w Mediolanie (ryc. 143). Działa tam wybitny architekt Bramante,
przebudowując kościoły gotyckie w nowym stylu.