Renesans
Podczas gdy w XIII i X I V w. na zachodzie i północy Europy niepodzielnie
panowała sztuka gotycka, coraz bardziej mistyczna w nastroju
i przeładowana w formie dekoracyjnej, na południu Europy, we Włoszech
powstawała nowa sztuka, całkowicie odmienna od gotyku.
Musimy zresztą zdawać sobie sprawę, że gotyk nigdynie był bezpośrednim
wyrazem kultury włoskiej i sztuka gotycka przyjęła się we Włoszech
tylko bardzo powierzchownie. Elementy sztuki gotyckiej w architekturze
dotyczyły raczej szczegółów dekoracyjnych niż zasad konstrukcyjnych
oraz ich wyrazu plastycznego.
W wieku XIII i X I V zaczynają budzić się we Włoszech nowe prądyj
opanowujące stopniowo całokształt życia, a więc i sztukę plastyczna.
Piękno i bogactwo przyrody, człowiek i jego twórcza rola w życiu
i wchodzą w centrum uwagi uczonych i poetów. Budzą się zainteresować
I nia badawcze i naukowe — powstaje nowa filozofia — humanizm. Kie-;
^runek ten wyraża się z jednej strony głębokim przejęciem współczesnymi
objawami życia i rolą człowieka w tworzeniu tego życia, z drugiej zaś —
zainteresowaniem kulturą, nauką i sztuką starożytnej Grecji i Rzymu.
Humanizm znajduje swój wyraz najpierw w poezji. Poeci porzucają
łacinę średniowieczną i zaczynają pisać albo dawną, starożytną łaciną
albo po włosku.
Uczeni zaczynają badać i poznawać naukę i poezję grecką i rzymską
oraz starożytną sztukę plastyczną: architekturę, rzeźbę i malarstwo. Powstaje
kult antyku zarówno w poezji, jak i w plastyce. Żeby dobrze zrozumieć
jego wpływ na sztukę odrodzenia, przypomnijmy sobie, znane
już zapewne z nauki historii, zasady twórczości plastycznej w starożytnej
Grecji i Rzymie.
Sztuka antyczna w Grecji. Sztuka antyczna powstała w Grecji na
600 lat przed naszą erą. Obejmowała ona zarówno poezję, jak i sztuki
plastyczne: architekturę, rzeźbę i malarstwo.
Historycy sztuki dzielą rozwój sztuki antycznej na 3 okresy:
1) okres archaiczny — od 600 do 470 r. przed naszą erą,
2) okres rozkwitu — 470 —338 r. p. n. e.,
3) okres hellenistyczny •— 338—116 r. p. n. e.
Architektura
W pierwszym okresie przeważa budownictwo religijne i kształtuje
się styl, czyli „porządek" dorycki, pierwotny jeszcze i surowy, ciężki,
prymitywny (ryc. 96. Tezejon w Atenach).
W okresie drugim następuje wspaniały rozkwit sztuki greckiej z ośrodkiem
w Atenach. Udoskonala się i uszlachetnia styl dorycki, powstaje
styl jonski, bogatszy i subtelniejszy od doryckiego. Zabudowuje sic Akropolis
ateńska. Powstają Propyleje i Partenon w porządku doryckim (ryc.
97) oraz Erechtejon (ryc. 98) z ciekawą halą kariatyd (ryc. 99) i mała
świątyńka Nike Apteros (ryc. 100) w bogatym i subtelnym porządku
jońskim.
Trzeci okres —• hellenistyczny — charakteryzuje się promieniowaniem
sztuki greckiej na wschód i zachód. W okresie tym powstaje i rozpowszechnia
się porządek koryncki, stosunkowo rzadko używany w Grecji.
Zabytki architektury greckiej to świątynie, domy mieszkalne, teatry,
mauzolea.
Podstawy konstrukcyjne świątyń greckich wszystkich porządków były
do siebie podobne. Budowano je na wysokich cokołach, wznoszących
się nad ziemią o trzy stopnie. Plany świątyń były przeważnie prostokątne.
Składały się z „celli" (właściwej świątyni — mieszkania bóstwa) i jednego
lub dwóch przedsionków. Stropy i dach przedsionków wspierały
się na wysuniętych ku przodowi bocznych ścianach i kolumnach. Całość
była otoczona kolumnadą. Jeśli był jeden szereg kolumn — nazywano budynek
„perypterem" (ryc. 101), jeśli dwa szeregi —„dypterem" (ryc. 102).
Różnice pomiędzy stylami greckimi uwydatniają się najwyraźniej
w kształcie kolumn czyli słupów, ornamentyce głowic i belkowaniu.
Porządek dorycki. Słup dorycki (ryc. 103) nie miał podstawy,
opierał się bezpośrednio na cokole i składał się z trzonu i głowicy. Był
początkowo niski i gruby: pozioma jego średnica mieściła się w wysokości
zaledwie 4,5 —5 razy. Później kształt jego staje się wysmukły,
a wysokość sięga 6 średnic. Trzon słupa to walec lekko zwężony u góry;
ozdobiony 18—20 podłużnymi rowkami o ostrych krawędziach. Głowica
złożona z dwóch części: „echinusa" płaskiej bryły obrotowej i kwadratowej
nastawy „abakusa".